Khi Cạnh tranh Mỹ-Iran ngày càng gay gắt: Nguy cơ bất ổn toàn cầu

Vào thời điểm này, cuộc cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Iran không phải là điều đột nhiên bùng phát, mà là kết quả của sự tích tụ qua nhiều thập kỷ đầy nghi kỵ, vết thương lịch sử và nỗi sợ chiến lược từ cả hai phía. Điều khiến tình hình hiện tại có vẻ căng thẳng hơn các giai đoạn trước là mọi áp lực—ngoại giao, tín hiệu quân sự và hạn chế kinh tế—đều được kích hoạt đồng thời không ngừng, để lại khoảng trống rất hẹp để sửa sai.

Động thái đàm phán: Ngoại giao dưới áp lực

Dù có bàn đàm phán hoạt động tích cực, điều này không đồng nghĩa với việc giảm leo thang. Mỗi bên đều đàm phán với gánh nặng lớn: thể hiện sức mạnh chứ không phải sự linh hoạt, vì mỗi dấu hiệu yếu thế có thể mang lại hậu quả nặng nề trong nội bộ hoặc tác động rộng lớn trong khu vực.

Với Iran, vấn đề cốt lõi vẫn là chủ quyền và sự bảo vệ, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân được coi là quyền cơ bản. Với Hoa Kỳ, trọng tâm là ngăn chặn Iran đạt được khả năng có thể thay đổi cán cân quyền lực địa chính trị khu vực. Những mâu thuẫn chưa được giải quyết này trở thành nguồn gây căng thẳng trong từng cuộc thảo luận. Iran xem việc làm giàu uranium liên tục là nhu cầu an ninh, trong khi Washington coi đó là mối đe dọa không thể chấp nhận.

Vì hai bên không muốn nhượng bộ về các vị trí cốt lõi này, các cuộc đàm phán xoay quanh các chi tiết kỹ thuật—giới hạn số lượng, lịch trình, cơ chế xác minh—thay vì tìm ra giải pháp sâu sắc. Cùng lúc, Iran đã đưa ra cảnh báo quân sự rõ ràng: mọi cuộc tấn công sẽ được đáp trả không chỉ tại chỗ mà còn nhắm vào các vị trí quân sự của Mỹ trên toàn khu vực. Thông điệp này được tính toán, nhằm nâng cao chi phí cho mọi hành động hung hăng và buộc các quyết định phải nghĩ đến hậu quả nhiều lớp. Hoa Kỳ phản ứng tương tự: bằng cách thể hiện sức mạnh và tuyên bố sẵn sàng, đảm bảo việc phòng ngừa diễn ra hai chiều.

Vùng Vịnh Ba Tư: Điểm nóng cao nhất

Yếu tố dễ tổn thương nhất của toàn bộ động thái này nằm ở yếu tố địa lý. Vùng Vịnh Ba Tư—đông đúc, hẹp, luôn sôi động—là nơi dễ xảy ra hiểu lầm trong tích tắc. Tàu chiến, drone, máy bay trinh sát và tàu thương mại hoạt động gần nhau hàng ngày, thường trong trạng thái cảnh báo tối đa.

Dù hai bên rõ ràng không mong muốn xung đột trên biển, họ vẫn liên tục tập trận và hành xử như thể sự cố có thể xảy ra—và chính đây là điểm nguy hiểm. Trong môi trường như vậy, leo thang không cần quyết định chiến lược lớn. Chỉ cần một động thái bị hiểu nhầm là hành vi xâm phạm hoặc một khoảnh khắc mất kiểm soát thể hiện sự do dự. Eo biển Hormuz làm gia tăng căng thẳng vì vai trò kép của nó: ngoài là điểm nghẽn quân sự, nó còn là trung tâm của nền kinh tế toàn cầu. Chỉ một sự gián đoạn nhỏ hoặc bất ổn cảm nhận được tại đây cũng ngay lập tức lan tỏa vào dòng chảy năng lượng, phí bảo hiểm vận chuyển và tâm lý thị trường quốc tế. Đó là lý do tại sao khủng hoảng ở khu vực Vịnh Ba Tư nhanh chóng thu hút sự chú ý của Washington, Bắc Kinh, châu Âu và các bên liên quan toàn cầu, dù họ không trực tiếp tham gia đối đầu.

Hạn chế kinh tế: Áp lực cố hữu ngày càng gia tăng

Áp lực kinh tế đã thay đổi toàn cảnh quan hệ Mỹ-Iran. Các lệnh trừng phạt không còn là công cụ tạm thời để ép buộc nhượng bộ nhanh chóng nữa; chúng đã trở thành điều kiện cấu trúc dài hạn hình thành kế hoạch kinh tế và chiến lược của Iran. Theo quan điểm của Mỹ, các hạn chế này giới hạn tiếp cận nguồn lực, thể hiện sự cứng rắn và tạo đòn bẩy đàm phán. Ngược lại, Iran xem các lệnh trừng phạt là bằng chứng cho thấy sự nhượng bộ mang lại sự dễ bị tổn thương, chứ không phải sự nhẹ nhõm.

Theo thời gian, động thái này càng củng cố sự cứng nhắc trong lập trường của cả hai bên. Kinh tế Iran thích nghi dưới áp lực, các tuyên bố chính trị chuyển hướng về phía bền bỉ và kháng cự, và các ưu đãi để chấp nhận nhượng bộ đau đớn dần biến mất. Điều này giải thích tại sao hạn chế kinh tế và ngoại giao thường đi song song nhưng ít khi hỗ trợ lẫn nhau. Áp lực nhằm thúc đẩy đàm phán, nhưng lại càng làm tăng niềm tin của bên bị trừng phạt rằng kiên nhẫn và bền bỉ là chiến lược an toàn hơn là đầu hàng.

Hiệu ứng lan tỏa: Sự tham gia của Mỹ-Iran vượt ra ngoài giới hạn song phương

Khủng hoảng Mỹ-Iran không bao giờ chỉ là vấn đề song phương thuần túy. Các quốc gia chủ nhà lực lượng Mỹ hiểu rằng họ có thể trở thành mục tiêu gián tiếp, dù không quyết định chính sách. Các nhóm gần Iran liên tục theo dõi các đường đỏ và tín hiệu có thể hợp lý hóa hành động. Đằng sau cánh cửa đóng, hàng chục tác nhân khu vực và châu Âu tích cực thúc đẩy giảm leo thang—không phải vì nghi ngờ tính nghiêm trọng của mối đe dọa, mà vì họ biết dễ dàng lây lan lửa nếu ngăn chặn thất bại.

Thông cáo công khai có thể gay gắt và cứng rắn, nhưng ngoại giao cá nhân—qua các kênh bí mật—tập trung vào kiềm chế và kiểm soát bản thân. Điều này đặc biệt quan trọng khi căng thẳng lên cao. Nỗi lo về việc leo thang ngoài kiểm soát là cảm xúc chung, ngay cả khi lời nói công khai có vẻ khác đi.

Sau màn: Cơ chế kiểm soát vẫn hoạt động

Dù có giọng điệu công khai cứng rắn và cảnh báo rõ ràng, hai bên vẫn tiếp tục làm việc—một cách âm thầm—để tránh xung đột bùng nổ. Các kênh liên lạc không chính thức vẫn duy trì, như những van an toàn để làm rõ ý định và ngăn chặn tính toán sai lầm. Những kênh này không dựa trên niềm tin; chính xác là vì niềm tin rất ít.

Song song đó, không bên nào chỉ dựa vào ngoại giao. Sẵn sàng quân sự vẫn duy trì cao, các công cụ kinh tế vẫn được sử dụng, tạo ra tình huống vừa chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất, vừa hy vọng tiến trình đàm phán tiến triển. Tư thế kép này hợp lý về mặt chiến lược, nhưng cũng làm tăng nguy cơ chính việc chuẩn bị đó trở thành nguyên nhân gây ra xung đột.

Kịch bản ngắn hạn: Tiếp tục hơn là giải pháp

Kết quả khả thi nhất trong các quý tới là duy trì trạng thái hiện tại chứ không phải giải pháp dứt điểm. Các cuộc đàm phán sẽ tiếp tục theo hình thức hạn chế, các hạn chế kinh tế vẫn còn và có thể gia tăng, trong khi tư thế quân sự vẫn trong trạng thái cảnh báo cao. Các sự cố nhỏ có thể xảy ra, nhưng phần lớn sẽ được xử lý trước khi vượt quá ngưỡng dẫn đến xung đột mở.

Nguy cơ thực sự nằm ở các sự kiện không lường trước—một vụ việc xảy ra vào thời điểm không phù hợp, dưới áp lực chính trị, với biên độ kiểm soát hẹp. Trong tình huống đó, các nhà lãnh đạo có thể cảm thấy bị ép buộc phản ứng bằng bạo lực, dù mục tiêu ban đầu không phải là leo thang. Hiểu biết hạn chế về vấn đề hạt nhân có thể tạm thời làm dịu nhiệt độ, nhưng không chấm dứt căng thẳng. Chỉ làm chậm chu kỳ và đặt lại kỳ vọng cho đến khi đến giai đoạn khủng hoảng tiếp theo.

Quản lý căng thẳng khi niềm tin cực kỳ hạn chế

Cuộc cạnh tranh Mỹ-Iran không phải là cuộc thi về cảm xúc hay cái tôi, mà là thử thách quản lý rủi ro trong bối cảnh cực kỳ thiếu tin cậy. Cả hai đều tin rằng có thể kiểm soát leo thang đồng thời duy trì áp lực; tuy nhiên, lịch sử cho thấy niềm tin thường đổ vỡ nhanh hơn dự tính khi các sự kiện diễn ra nhanh hơn kịch bản đã lên kế hoạch.

Hiện tại, sự ổn định phụ thuộc ít hơn vào các thỏa thuận lớn và nhiều hơn vào khả năng tự kiềm chế, giao tiếp rõ ràng và khả năng tiếp nhận cú sốc mà không phản ứng theo cảm xúc hoặc bốc đồng. Bao lâu được duy trì trạng thái mong manh này vẫn là câu hỏi then chốt chưa có lời giải.