Ngành công nghiệp hóa chất châu Âu đang sụp đổ khi cuộc khủng hoảng năng lượng và các rào cản về quy định ngày càng gia tăng

Ngành công nghiệp hóa chất châu Âu đang trải qua sự sụp đổ mang tính cấu trúc vượt xa các chu kỳ kinh doanh thông thường. Đầu tư vào các cơ sở hóa chất của khu vực đã giảm 80% trong những năm gần đây, trong khi các nhà máy sản xuất phải đóng cửa nhanh chóng hơn nhiều—tổng thiệt hại tích lũy đã lên tới 37 triệu tấn kể từ năm 2022, xóa bỏ khoảng 9% tổng diện tích sản xuất của châu Âu. Tình hình phản ánh sự hội tụ của các cú sốc bên ngoài và áp lực chính sách đang hệ thống hóa làm suy yếu vị thế cạnh tranh của lục địa trong một ngành công nghiệp quan trọng.

Sụp đổ đầu tư và rút lui sản xuất

Quy mô của sự rút lui này thật đáng chú ý. Theo dữ liệu từ Hội đồng Công nghiệp Hóa chất châu Âu (Cefic), số lượng nhà máy đóng cửa đã tăng gấp sáu lần trên toàn EU, khiến 20.000 việc làm bị mất và hầu như không còn dòng vốn đầu tư mới chảy vào ngành. “Tốc độ đang tăng lên,” ông Marco Mensink, trưởng Cefic, cảnh báo. “Chúng ta không thấy một sự giảm dần dần—các nhà máy đóng cửa đã tăng gấp đôi trong vòng một năm, và đầu tư mới gần như biến mất. Tình hình cần có sự can thiệp khẩn cấp.” Ngành công nghiệp hóa chất vẫn là nền tảng kinh tế của châu Âu, tạo ra hơn 600 tỷ euro doanh thu hàng năm, nhưng nền tảng này đang rõ ràng bị xói mòn dưới nhiều áp lực.

Bẫy năng lượng và áp lực cạnh tranh toàn cầu

Chi phí năng lượng đã trở thành yếu tố chính gây nghẽn cổ chai cho các nhà sản xuất hóa chất châu Âu. Ngành này vốn dĩ tiêu tốn nhiều năng lượng—đòi hỏi lượng lớn khí tự nhiên không chỉ để cung cấp nhiệt và điện, mà còn làm nguyên liệu cho sản xuất hóa chất dựa trên dầu mỏ. Khi EU áp đặt các lệnh trừng phạt Nga và mất quyền tiếp cận khí pipeline giá rẻ, các nhà sản xuất châu Âu đột nhiên gặp phải bất lợi cấu trúc. Trong khi các đối thủ cạnh tranh tại Mỹ hưởng lợi từ nguồn khí shale nội địa dồi dào, giá rẻ, các công ty châu Âu lại phải đối mặt với hóa đơn năng lượng ngày càng không thể duy trì kinh tế cho sản xuất tiêu thụ năng lượng cao.

Thách thức năng lượng này đã mở ra cánh cửa cho cạnh tranh toàn cầu quyết liệt. Các nhà sản xuất Trung Quốc đang nhanh chóng chiếm lĩnh thị phần, thường mở rộng công suất vượt quá nhu cầu thị trường thực tế—chiến lược này càng làm giảm giá và biên lợi nhuận. Trong khi đó, các đối thủ Mỹ đang tăng cường hiện diện tại thị trường châu Âu, tận dụng lợi thế về chi phí. Vị thế thống trị của châu Âu trong quá khứ đã bị xói mòn rõ rệt: năm 2004, châu lục kiểm soát hơn 27% thị trường hóa chất toàn cầu, nhưng đến năm 2024, tỷ lệ này chỉ còn 12,6%—mất mát chiến lược đáng kể.

Thách thức chiến lược: Giảm phát thải vs. Sống còn công nghiệp

Căng thẳng năng lượng còn bị gia tăng bởi khung chính sách ưu tiên giảm phát thải hơn là duy trì khả năng cạnh tranh công nghiệp. Cơ chế Điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) được thiết kế để cân bằng sân chơi bằng cách đánh thuế nhập khẩu từ các quốc gia có tiêu chuẩn phát thải lỏng lẻo—đặc biệt nhắm vào Trung Quốc và các nước xuất khẩu lớn khác. Tuy nhiên, cơ chế này chưa đủ để bù đắp cho bất lợi về chi phí mà các nhà sản xuất châu Âu phải đối mặt.

Các nhà hoạch định chính sách EU ngày càng nhận thức rõ rằng các mục tiêu giảm phát thải quyết liệt, dù cần thiết về mặt khí hậu, có thể đang đẩy các nhà sản xuất châu Âu ra khỏi thị trường hoàn toàn. Thống nhất mới nổi là cần phải cân bằng lại—rằng sự sống còn của nền công nghiệp phải được tính đến trong các chính sách khí hậu. Tuy nhiên, việc chuyển đổi nhận thức này thành các chính sách cụ thể vẫn còn xa vời, để các nhà sản xuất bị mắc kẹt giữa yêu cầu quy định và thực tế kinh tế.

Rủi ro lan rộng trong nền công nghiệp châu Âu

Khủng hoảng của ngành công nghiệp hóa chất còn gây ra những rủi ro vượt ra ngoài chính ngành này. Hóa chất là nguyên liệu nền tảng cho sản xuất ô tô, quốc phòng, dược phẩm và vô số ngành công nghiệp khác. Nếu chuỗi cung ứng hóa chất không ổn định, cạnh tranh về chi phí không còn, hệ sinh thái công nghiệp rộng lớn của châu Âu sẽ trở nên dễ tổn thương.

“Hóa chất là mẹ của tất cả các ngành công nghiệp,” ông Mensink nhấn mạnh. “Mất ngành hóa chất, bạn mất khả năng sản xuất xe cộ, hệ thống quốc phòng và vô số sản phẩm quan trọng khác. Các khu vực khác đã thực sự siết chặt kiểm soát khả năng công nghiệp của châu Âu.” Đây không phải là phóng đại—đó là thực tế về sự phụ thuộc cấu trúc mà các đối thủ toàn cầu hiểu rõ hơn nhiều so với các nhà hoạch định chính sách châu Âu.

Sự rút lui của các ông lớn

Sự rút lui này không còn là lý thuyết nữa. SABIC của Saudi đã bán các tài sản hóa chất châu Âu của mình. Dow đã công bố kế hoạch đóng nhiều nhà máy sản xuất tại Đức, lý do là chi phí năng lượng không thể duy trì, cùng với nhu cầu yếu và gánh nặng quy định. ExxonMobil đang xem xét rút hoàn toàn khỏi hoạt động hóa chất tại châu Âu. Một số nhà sản xuất vừa và nhỏ đã nộp đơn phá sản tại các công ty con châu Âu của họ, cho thấy các doanh nghiệp nhỏ hơn thiếu khả năng tài chính để chống chọi với môi trường hiện tại.

Ngã rẽ chính sách

Nếu không có các thay đổi chính sách căn bản—đặc biệt là xem xét lại khả năng cạnh tranh công nghiệp song song với mục tiêu giảm phát thải—ngành công nghiệp hóa chất châu Âu sẽ tiếp tục suy thoái. Thời gian can thiệp còn rất hạn chế. Các biện pháp quyết đoán, không chỉ là các tuyên bố chính sách vĩ mô, mà còn là các biện pháp cụ thể tại nhà máy, cần được thực hiện ngay lập tức. Điều này có thể bao gồm hỗ trợ năng lượng mục tiêu, linh hoạt quy định cho các nhà sản xuất chủ chốt, hoặc phối hợp chiến lược với các quốc gia thành viên EU để tránh cuộc đua xuống đáy.

Sự sụp đổ của ngành hóa chất châu Âu không chỉ là một vấn đề công nghiệp; nó phản ánh một khung chính sách có thể vô tình phá hủy khả năng cạnh tranh sản xuất của lục địa này trên nhiều lĩnh vực. Tính cấp bách của hành động quyết đoán chưa bao giờ lớn hơn thế.