Web2 vs Web3: Tại sao kiến trúc của Internet lại quan trọng hơn bạn nghĩ

Dữ liệu của bạn chính là tiền tệ—dù bạn có nhận ra hay không. Thống kê đáng báo động cho thấy khoảng ba phần tư người Mỹ tin rằng các tập đoàn công nghệ khổng lồ kiểm soát quá mức internet, trong khi 85% nghi ngờ họ đang bị theo dõi. Meta, Alphabet, Google, Facebook, Amazon—những cái tên này đã trở thành biểu tượng của cuộc sống kỹ thuật số, nhưng người dùng ngày càng cảm thấy không thoải mái về những gì diễn ra phía sau hậu trường.

Sự bất an ngày càng gia tăng này đã thúc đẩy một cuộc suy nghĩ lại căn bản về cách internet nên hoạt động. Đó chính là Web3, một phong trào thách thức các trung tâm quyền lực tập trung đang thống trị bối cảnh Web2 ngày nay. Nhưng chính xác thì Web2 khác gì Web3, và liệu sự thay thế phi tập trung này có thực sự mang lại những gì nó hứa hẹn?

Khoảng Cách số: Hiểu nền tảng của Web2

Để hiểu Web3 đại diện cho điều gì, trước tiên chúng ta cần hiểu Web2 đã mang lại gì—và đã phải trả giá ra sao.

Cách Web2 định hình lại Internet

Internet không phải lúc nào cũng giống như các nguồn cấp dữ liệu mạng xã hội và nền tảng thương mại điện tử ngày nay. Khi nhà khoa học người Anh Tim Berners-Lee phát triển web vào năm 1989 tại CERN, nó hoàn toàn mang tính thông tin: các trang tĩnh liên kết bằng siêu liên kết, giống như một bách khoa toàn thư kỹ thuật số. Phiên bản sơ khai này, gọi là Web1, hoạt động theo nguyên tắc “chỉ đọc”. Người dùng thụ động tiêu thụ thông tin thay vì tạo ra nó.

Đến giữa những năm 2000, mọi thứ đã thay đổi. Các nhà phát triển giới thiệu các tính năng tương tác, cho phép người dùng tải lên nội dung, bình luận, đăng video và hợp tác trực tuyến. Reddit, YouTube, Amazon và Facebook đã biến internet từ một phương tiện chỉ tiêu thụ thành một hệ sinh thái tham gia. Chào mừng bạn đến với Web2—“đọc và viết” web.

Giá của sự tiện lợi

Đây là cái giá mà không ai công khai bàn luận: trong khi người dùng có khả năng tạo nội dung, các công ty công nghệ lớn lại sở hữu nội dung đó. Mỗi bức ảnh bạn tải lên Meta, mỗi video trên YouTube, mỗi đánh giá trên Amazon—các nền tảng này lưu trữ, phân tích và kiếm tiền từ chúng.

Mô hình doanh thu khá đơn giản: Alphabet và Meta tạo ra 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo, dựa vào dữ liệu người dùng và mức độ tương tác để thu hút nhà quảng cáo. Sự tiện lợi là không thể phủ nhận, nhưng cái giá phải trả cho quyền riêng tư là rất đắt. Những tập đoàn này kiểm soát hơn 50% lưu lượng truy cập trực tuyến toàn cầu và lưu trữ phần lớn các điểm đến phổ biến nhất của web.

Vấn đề về tính dễ bị tổn thương

Sự tập trung tạo ra một điểm yếu chí tử: một điểm thất bại duy nhất. Khi dịch vụ đám mây AWS của Amazon gặp sự cố vào năm 2020 và 2021, hậu quả lan rộng khắp internet. Các nền tảng lớn như Coinbase, Disney+ và The Washington Post cùng lúc ngưng hoạt động, chứng minh rõ độ mong manh của hạ tầng Web2.

Cuộc cách mạng Web3: Một sự thay thế phi tập trung

Ý tưởng về một thứ gì đó hoàn toàn khác bắt đầu hình thành vào cuối những năm 2000, lấy cảm hứng từ các đổi mới công nghệ trong lĩnh vực tiền mã hóa.

Blockchain làm nền tảng

Năm 2009, một nhà mã hóa ẩn danh tên Satoshi Nakamoto ra mắt Bitcoin—một loại tiền kỹ thuật số không dựa vào ngân hàng hay các tổ chức trung ương. Thay vào đó, Bitcoin sử dụng một công nghệ mang tính cách mạng gọi là blockchain: một mạng máy tính phi tập trung nơi hàng nghìn nút độc lập duy trì một sổ cái chung. Không có máy chủ trung tâm, không có quyền lực trung ương, không điểm yếu.

Kiến trúc ngang hàng này đã truyền cảm hứng cho các nhà phát triển tái tưởng tượng internet. Nếu tiền mã hóa có thể hoạt động mà không cần kiểm soát trung ương, tại sao web lại không thể?

Hợp đồng thông minh và Ứng dụng phi tập trung

Bước đột phá đến vào năm 2015 khi Vitalik Buterin và nhóm của ông ra mắt Ethereum, giới thiệu hợp đồng thông minh—các chương trình tự thực thi tự động theo các lệnh đã định trước mà không cần sự giám sát trung ương. Những thỏa thuận tự thực thi này loại bỏ nhu cầu trung gian để phê duyệt, giám sát hoặc quản lý các giao dịch.

Dựa trên nền tảng này, ứng dụng phi tập trung (dApps) mô phỏng chức năng của Web2—mạng xã hội, thị trường, nền tảng tài chính—ngoại trừ chúng chạy trên các mạng blockchain nơi người dùng giữ quyền kiểm soát trực tiếp. Quan trọng nhất, người dùng không từ bỏ quyền sở hữu dữ liệu của mình; họ vẫn là chủ sở hữu nội dung và danh tính kỹ thuật số của mình.

Nhà khoa học máy tính và sáng lập Polkadot Gavin Wood đã hình thành rõ ràng tầm nhìn này bằng cách đặt tên cho thuật ngữ “Web3” để mô tả sự chuyển đổi hướng tới hạ tầng phi tập trung, lấy người dùng làm trung tâm.

Web2 vs Web3: Những khác biệt căn bản

Sự so sánh giữa Web2 và Web3 không chỉ mang tính kỹ thuật—mà còn mang tính triết lý.

Web2 hoạt động qua các trung gian doanh nghiệp kiểm soát nền tảng, đặt ra quy tắc, lưu trữ dữ liệu và khai thác giá trị từ sự tham gia của người dùng. Các quyết định theo chiều dọc, từ các giám đốc điều hành và cổ đông đến người dùng.

Web3 hoạt động qua các mạng phi tập trung nơi không có thực thể nào nắm quyền tối cao. Nhiều dApps sử dụng DAO (Tổ chức tự trị phi tập trung), các cấu trúc quản trị nơi các token holder bỏ phiếu về các thay đổi của giao thức và hướng phát triển dự án. Người dùng không chỉ tham gia—mà còn quản trị.

Khác biệt về kiến trúc cũng rõ ràng. Web2 dựa vào các máy chủ tập trung do các tập đoàn sở hữu. Web3 phân phối dữ liệu qua hàng nghìn nút blockchain. Nếu một nút thất bại, hệ thống vẫn tiếp tục hoạt động. Nếu một tập đoàn kiểm duyệt bạn trên Web2, bạn bị khóa ngoài. Trên Web3, ví của bạn cung cấp quyền truy cập bất kể có ai đó đồng ý hay không.

Thực tế: Web2 làm tốt hơn điều gì

Trước khi mơ mộng về Web3, hãy thành thật về những lợi thế của Web2.

Khả năng mở rộng và tốc độ: Các nền tảng Web2 xử lý giao dịch nhanh hơn và quản lý nhiều người dùng hiệu quả hơn vì quyết định tập trung. Một nhóm điều hành có thể điều chỉnh chiến lược trong vài tuần; trong khi đó, một DAO phải chờ bỏ phiếu cộng đồng.

Trải nghiệm người dùng: Nhiều năm hoàn thiện đã giúp Web2 trở nên trực quan. Ai cũng có thể dùng Google, đăng nhập Facebook hoặc mua sắm trên Amazon mà không cần kiến thức kỹ thuật. Giao diện Web3 vẫn yêu cầu người dùng hiểu về ví crypto, cụm seed, phí gas—những rào cản mà phần lớn người dùng phổ thông chưa vượt qua.

Hiệu quả vận hành: Kiểm soát tập trung có nghĩa là quyết định nhanh chóng và thực thi nhanh hơn. Các công ty thích ứng nhanh hơn, mở rộng quy mô nhanh hơn và giải quyết tranh chấp qua các cấu trúc quyền lực rõ ràng thay vì dựa vào sự đồng thuận cộng đồng.

Hứa hẹn và Thách thức của Web3

Các người đam mê Web3 ca ngợi những lợi ích thực sự, nhưng cũng đi kèm những hạn chế đáng kể.

Điểm mạnh của Web3:

• Quyền sở hữu dữ liệu thực sự: Người dùng kiểm soát danh tính và nội dung kỹ thuật số của mình. Không công ty nào có thể kiếm tiền từ sự hiện diện của bạn mà không có sự đồng ý rõ ràng.
• Chống kiểm duyệt: Các mạng phân tán gần như không thể bị đóng cửa hoặc kiểm duyệt ứng dụng. Người dùng vẫn có quyền truy cập qua ví crypto của mình.
• Không điểm yếu trung tâm: Ethereum có thể mất hàng nghìn nút ngày mai và vẫn tiếp tục hoạt động. Các nền tảng Web2 sụp đổ khi các máy chủ trung tâm của họ gặp sự cố.
• Tham gia dân chủ: Các token holder bỏ phiếu về nâng cấp, cấu trúc phí và thay đổi giao thức. Ảnh hưởng không tập trung vào cổ đông.

Những rào cản của Web3:

• Đường cong học tập dốc: Thiết lập ví, quản lý seed phrase, hiểu về phí gas—những rào cản này khiến người dùng không kỹ thuật bị loại khỏi hệ sinh thái Web3.
• Chi phí giao dịch: Mọi tương tác với hầu hết các blockchain đều yêu cầu thanh toán (phí gas của Ethereum có thể cao, nhưng các lựa chọn thay thế như Solana hoặc Layer-2 như Polygon cung cấp phí rẻ hơn).
• Phát triển chậm hơn: Quản trị DAO dân chủ hóa quyết định nhưng làm chậm đổi mới. Đề xuất, bỏ phiếu và thực thi thay đổi mất thời gian khi cần sự đồng thuận phi tập trung.
• Thương lượng về khả năng mở rộng: Các nhà phát triển chọn Web3 thường hy sinh tốc độ và khả năng xử lý để đổi lấy tính phi tập trung và bảo mật. Hầu hết dApps chưa thể phản hồi nhanh như các đối thủ Web2.

Tham gia hệ sinh thái Web3: Những bước đầu thực tế

Web3 vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm, nhưng không còn hoàn toàn lý thuyết nữa. Việc bắt đầu khá đơn giản.

Bước 1: Tải xuống ví crypto Chọn ví phù hợp với blockchain mục tiêu của bạn. Với các dApps dựa trên Ethereum, MetaMask hoặc Coinbase Wallet là lựa chọn tốt. Với hệ sinh thái Solana, Phantom phổ biến.

Bước 2: Kết nối với dApps Hầu hết các dApps hiển thị nút “Connect Wallet” rõ ràng. Nhấn vào, ủy quyền ví của bạn, và bạn đã đăng nhập—không cần email, mật khẩu hay thông tin cá nhân.

Bước 3: Khám phá các giao thức có sẵn Các nền tảng như dAppRadar và DeFiLlama liệt kê hàng nghìn dApps hoạt động trên các blockchain, phân loại theo chức năng: chơi game, thị trường NFT, tài chính phi tập trung (DeFi), mạng xã hội, và nhiều hơn nữa. Duyệt qua các chuỗi và danh mục khác nhau để khám phá các giao thức phù hợp sở thích của bạn.

Kết luận: Web2 và Web3 không phải là Hoặc/Hoặc

Câu chuyện không phải Web3 sẽ tiêu diệt Web2. Thay vào đó, chúng ta đang chứng kiến một quá trình tiến hóa. Web2 đã giải quyết vấn đề xây dựng các dịch vụ internet tương tác, thân thiện với người dùng theo quy mô lớn. Web3 giải quyết vấn đề làm thế nào để làm điều đó mà không phải từ bỏ quyền sở hữu, quyền riêng tư và kiểm soát cho các tập đoàn.

Một số ứng dụng sẽ vẫn tốt hơn khi dựa vào hiệu quả tập trung của Web2. Những ứng dụng khác—dịch vụ tài chính, nền tảng nội dung, hệ thống danh tính—có thể được cải thiện căn bản nhờ tính phi tập trung của Web3. Tương lai khả thi nhất không phải là thay thế hoàn toàn mà là sự tồn tại song song, nơi người dùng lựa chọn kiến trúc phù hợp với ưu tiên của mình.

Câu hỏi thực sự không phải là Web3 có thắng hay không. Mà là bạn có hiểu rõ những khác biệt này đủ để tham gia một cách có ý thức vào web mà bạn chọn hay không.