Hướng dẫn dành cho người mới bắt đầu｜Sự khác biệt giữa niêm yết, đăng ký và giao dịch trên sàn OTC là gì? Hiểu rõ ba hình thức đầu tư chứng khoán trong một lần

Cổ phiếu đầu tư có vẻ đơn giản, nhưng thực tế lại ẩn chứa nhiều bí mật. Các thị trường niêm yết khác nhau đại diện cho các rủi ro và tiềm năng lợi nhuận hoàn toàn khác nhau. Bài viết này sẽ phân tích sâu sự khác biệt cốt lõi giữa niêm yết và OTC, thị trường chứng khoán mới nổi, giúp nhà đầu tư nhanh chóng xác định vị trí của mình.

Ba khái niệm thường gây nhầm lẫn cho người mới bắt đầu đầu tư

Trong trường hợp nào nên chọn cổ phiếu niêm yết?

Tại Đài Loan, doanh nghiệp muốn giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán Đài Loan (TWSE) thì chọn phương án niêm yết. Ở Mỹ có hai thị trường chính là Sở Giao dịch Chứng khoán New York (NYSE) và NASDAQ.

Công ty niêm yết cần vượt qua các tiêu chuẩn kiểm tra nghiêm ngặt. Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC) đặt ra bộ tiêu chuẩn đầy đủ để đủ điều kiện niêm yết — điều này bảo vệ nhà đầu tư, nhưng cũng có nghĩa là các công ty đủ điều kiện niêm yết đều đã qua “lựa chọn nghiêm ngặt”. Sau khi niêm yết, công ty còn phải công khai dữ liệu tài chính định kỳ. Các doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu sẽ đối mặt rủi ro bị hủy niêm yết.

Hai lợi thế lớn của cổ phiếu niêm yết:

• Khối lượng giao dịch lớn, dễ mua bán, dễ vào ra
• Biến động giá nhẹ nhàng hơn, độ ổn định giá tốt hơn

Các công ty niêm yết tiêu biểu như TSMC, Delta Electronics, MediaTek, đều là các doanh nghiệp trưởng thành, vững vàng trong lĩnh vực của mình. Loại cổ phiếu này phù hợp nhất với người mới bắt đầu, nhóm bảo thủ có mức chịu rủi ro thấp, và những người muốn đầu tư dài hạn.

Tại sao cổ phiếu OTC lại thu hút nhà đầu tư tìm kiếm tăng trưởng?

Thị trường OTC là “Trung tâm Mua bán Chứng khoán Đài Bắc” (TPEx), hoàn toàn khác biệt về cơ chế giao dịch so với cổ phiếu niêm yết. Cổ phiếu niêm yết được tập trung giao dịch tại Sở Giao dịch, còn OTC do các nhà môi giới tự doanh giữ kho cổ phiếu, nhà đầu tư giao dịch qua họ.

Thị trường OTC không chỉ giới hạn trong cổ phiếu, còn bao gồm trái phiếu, ngoại hối, tiền điện tử, ADR và các sản phẩm phái sinh đa dạng. Chính vì thị trường đa dạng như vậy, ngưỡng vào thị trường OTC dễ hơn nhiều so với niêm yết, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp tăng trưởng và các công ty trung bình có thể tiếp cận.

Đặc điểm của cổ phiếu OTC:

• Biến động lớn hơn cổ phiếu niêm yết, nhưng tiềm năng lợi nhuận cũng lớn hơn
• Chủ đề doanh nghiệp đa dạng, dễ xuất hiện “ngựa đen”
• Khối lượng giao dịch trung bình, giao dịch tương đối trôi chảy

Thị trường này thu hút các nhà đầu tư đã có nền tảng, sẵn sàng chịu rủi ro trung bình, tìm kiếm cổ phiếu tăng trưởng hoặc cổ phiếu chủ đề.

Thị trường OTC có phải là vùng cấm cho người mới?

Thị trường OTC (Thị trường cổ phiếu mới nổi) là “sân khấu chuyển tiếp” khi doanh nghiệp chưa đạt tiêu chuẩn OTC. Các doanh nghiệp thường gặp là startup, công ty công nghệ sinh học, vật liệu y tế, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoặc nhóm có chủ đề nổi bật mới thành lập.

Các đặc điểm cần ghi nhớ của OTC:

• Không giới hạn biên độ tăng giảm, giá cổ phiếu có thể tăng vọt hoặc sụp đổ trong chớp mắt
• Khối lượng giao dịch ít, khó khăn trong việc mua bán, có thể mua rồi không bán được
• Mức độ minh bạch của báo cáo tài chính thấp hơn nhiều so với công ty niêm yết, OTC

Cơ hội đầu tư OTC hấp dẫn, nhưng rủi ro cao nhất. Không khuyến khích người mới bắt đầu tham gia, trừ khi bạn đã có khả năng phân tích cổ phiếu sâu sắc và vốn nhỏ.

Bảng tổng quan 3 thị trường: để số liệu nói lên tất cả

Cổ phiếu niêm yết, OTC,興櫃 giao dịch ở đâu?

Cảnh giao dịch thị trường chứng khoán Đài Loan

Cổ phiếu niêm yết: Giao dịch trực tiếp tại Sở Giao dịch Chứng khoán Đài Loan

Cổ phiếu OTC: Giao dịch qua Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Đài Bắc (TPEx), cần đặt lệnh qua nhà môi giới

Cổ phiếu興櫃: Phải xác nhận nhà môi giới có đủ điều kiện giao dịch興櫃, mở tài khoản tại quầy hoặc trực tuyến. Vì là thị trường rủi ro cao, cần ký cam kết cảnh báo rủi ro. Giao dịch興櫃 theo phương thức “thương lượng”, không có cơ chế tự động khớp lệnh, tốc độ chậm, giá biến động lớn.

Thị trường OTC Mỹ gồm 3 cấp độ

Thị trường OTC của Mỹ (OTC Markets) phân thành 3 tầng dựa trên mức độ quản lý:

1. Thị trường tốt nhất (OTCQX)
Cấp độ cao nhất, không chấp nhận cổ phiếu giá rẻ, công ty vỏ bọc, phá sản. Các công ty phải báo cáo tài chính cho SEC. Thường tập trung các công ty đã niêm yết quốc tế hoặc có kế hoạch niêm yết trên NYSE hoặc NASDAQ.

2. Thị trường rủi ro (OTCQB)
Giữa OTCQX và thị trường “Pink”. Tập trung các doanh nghiệp sơ khai và đang phát triển, không yêu cầu tiêu chuẩn tài chính tối thiểu, nhưng loại bỏ các công ty phá sản. Các công ty vẫn phải cung cấp báo cáo tài chính theo chuẩn mực kế toán.

3. Thị trường Pink
Tiêu chuẩn thấp nhất — chỉ cần nộp mẫu điện tử cho FINRA để niêm yết. Không yêu cầu công bố tài chính hay đăng ký SEC. Chính vì vậy, thị trường Pink có mức độ rủi ro cao nhất. Nhân vật chính trong phim “Wolf of Wall Street” là kiếm lợi từ việc bán cổ phiếu Pink.

Điều kiện đăng ký niêm yết công khai

Tiêu chuẩn cao của niêm yết

Điều kiện niêm yết tại Đài Loan:

1. Công ty thành lập trên 3 năm
2. Vốn thực thu đạt trên 600 triệu TWD
3. Lợi nhuận trước thuế phù hợp một trong các tiêu chuẩn sau, không lỗ lũy kế trong năm gần nhất:
   • Trong 2 năm gần nhất, lợi nhuận trước thuế đạt trên 6% vốn cổ phần mỗi năm
   • Trung bình 2 năm đạt 6%, năm gần nhất có cải thiện lợi nhuận
   • Trong 5 năm, đạt trên 3% mỗi năm
4. Ngoại trừ nội bộ và các pháp nhân sở hữu trên 50%, ít nhất 500 cổ đông danh sách khác, sở hữu trên 20% hoặc trên 10 triệu cổ phiếu

Điều kiện niêm yết tại Mỹ: Tiêu chuẩn của NYSE cao hơn NASDAQ. NASDAQ chia thành 3 phân khu, từ thị trường toàn quốc đến thị trường vốn nhỏ, tiêu chuẩn giảm dần theo thứ tự.

Thú vị là, doanh nghiệp chưa có lợi nhuận vẫn có thể niêm yết trên NASDAQ — chỉ cần hoạt động 2 năm và có 5 triệu cổ đông. So với đó, tiêu chuẩn niêm yết của Mỹ linh hoạt hơn nhiều.

Tiêu chuẩn OTC dễ hơn tại Đài Loan

Điều kiện OTC Đài Loan:

1. Công ty thành lập đủ 2 năm tài chính
2. Vốn thực thu đạt trên 50 triệu TWD
3. Lợi nhuận trước thuế đạt một trong các tiêu chuẩn sau, không lỗ lũy kế:
   • Trong năm gần nhất, lợi nhuận trên 4%
   • Trong 2 năm gần nhất, trung bình đạt trên 3%
   • Trong 2 năm, trung bình đạt trên 3% và năm gần nhất có cải thiện (Lưu ý: lợi nhuận năm gần nhất không dưới 4 triệu TWD)
4. Ngoại trừ nội bộ và các pháp nhân sở hữu trên 50%, ít nhất 300 cổ đông danh sách khác, sở hữu trên 20% hoặc trên 10 triệu cổ phiếu

Tiêu chuẩn OTC Mỹ: Thực tế dễ hơn nhiều so với niêm yết. Chỉ cần nộp hồ sơ liên quan và đảm bảo giá cổ phiếu trong 30 ngày gần nhất không dưới 0.01 USD để vào thị trường tốt nhất hoặc rủi ro. Thị trường Pink chỉ cần một mẫu đơn để đăng ký.

Nhà đầu tư mua cổ phiếu các loại như thế nào?

Cách giao dịch cổ phiếu niêm yết

Đài Loan: Mở tài khoản chứng khoán tại công ty chứng khoán để giao dịch

Mỹ: Mở tài khoản nhà môi giới quốc tế hoặc qua ủy thác. Chú ý giờ giao dịch — theo giờ miền Đông Mỹ (ET):

• Thường giao dịch: Thứ Hai đến thứ Sáu 9:30–16:00
• Giờ mùa hè (3–11 tháng): Tại Đài Loan 21:30–4:00
• Giờ mùa đông (11–3 tháng): Tại Đài Loan 22:30–5:00

Ngày lễ của Mỹ thị trường đóng cửa, cần kiểm tra trước khi giao dịch.

Phù hợp nhóm: Người mới, nhà đầu tư ổn định, yêu thích cổ phiếu tốt, người muốn giữ lâu dài

Cách giao dịch cổ phiếu OTC

Đài Loan: Đặt lệnh qua nhà môi giới, ký hợp đồng mở tài khoản

Mỹ: Nhiều nhà môi giới quốc tế hỗ trợ giao dịch OTC, sau khi mở tài khoản có thể giao dịch ngay

Phù hợp nhóm: Người có nền tảng đầu tư, chấp nhận rủi ro trung bình, săn tìm cổ phiếu chủ đề

Cách giao dịch cổ phiếu興櫃

Giao dịch cổ phiếu興櫃 hoàn toàn khác biệt. Nhà đầu tư phải:

• Xác nhận nhà môi giới có đủ điều kiện giao dịch興櫃
• Mở chức năng tại quầy hoặc trực tuyến
• Ký cam kết cảnh báo rủi ro

Quy tắc giao dịch nghiêm ngặt: chỉ được đặt lệnh “mua cổ phiếu hiện có”, cấm vay margin, short, day trading, phải giao dịch theo lô 1,000 cổ phiếu. Áp dụng chế độ “thương lượng”, phải đợi hai bên thỏa thuận mới khớp lệnh, tốc độ chậm, không giới hạn biên độ, thanh khoản cực thấp.

Phù hợp nhóm: Người chấp nhận rủi ro cao, nghiên cứu kỹ cổ phiếu, vốn nhỏ, thích giao dịch động lực. Hoàn toàn không phù hợp người mới.

Lợi nhuận và rủi ro khi đầu tư các loại cổ phiếu

Lợi và hại của đầu tư cổ phiếu niêm yết

Ưu điểm:

• Tiềm năng lợi nhuận cao: Theo Motley Fool, trung bình lợi nhuận của S&P 500 trong gần 30 năm là khoảng 10%, vượt xa trái phiếu (~5%)
• Thu nhập cổ tức ổn định: Nhiều công ty niêm yết thường trả cổ tức định kỳ (thường hàng quý), tạo thu nhập thụ động cho nhà đầu tư
• Chống lạm phát tốt: Trong 30 năm, lợi nhuận của S&P 500 và Dow Jones lần lượt khoảng 10% và 8.7%, dễ dàng vượt qua lạm phát

Rủi ro:

• Biến động thị trường khó lường: Trong ngắn hạn, giá cổ phiếu có thể giảm 10% hoặc hơn nữa, điều này thường xuyên xảy ra
• Chi phí nghiên cứu cao: Cần phân tích kỹ về cơ bản, kỹ thuật, theo dõi liên tục các hoạt động của công ty và thị trường

Cơ hội và ẩn họa của đầu tư cổ phiếu OTC

Ưu điểm:

• Lựa chọn đa dạng: Nhiều doanh nghiệp đã niêm yết quốc tế không muốn niêm yết lại, vào thị trường OTC, cung cấp nhiều lựa chọn hơn cho nhà đầu tư. Ví dụ, Volkswagen (VWAGY.US) giao dịch trên thị trường Pink
• Cơ chế “lấy nhỏ đỡ lớn”: Giá cổ phiếu thấp, ví dụ cổ phiếu 1 USD tăng lên 1.5 USD, lợi nhuận 50%, hiệu quả sử dụng vốn cao

Rủi ro:

• Quản lý lỏng lẻo mang lại nguy cơ: Các công ty OTC ít tiết lộ thông tin hơn nhiều so với công ty niêm yết, thậm chí Pink còn không tiết lộ gì, tính đầu cơ cao, rủi ro lớn
• Khối lượng giao dịch ít ỏi: Khó tìm người mua, nhà đầu tư có thể rơi vào tình trạng “có giá mà không có hàng”, dẫn đến trì hoãn giao dịch hoặc chênh lệch giá lớn
• Biến động dữ dội bất thường: Cổ phiếu OTC rất nhạy cảm với dữ liệu vĩ mô, thường xuất hiện biến động mạnh khi có tin tức phát hành

Ba bước cần biết để lập kế hoạch đầu tư cho người mới

Sau khi xem so sánh toàn diện về niêm yết, OTC,興櫃, chắc chắn bạn đã nắm rõ đặc điểm rủi ro và lợi ích của từng loại. Đối với người mới, bắt đầu từ cổ phiếu niêm yết là lựa chọn sáng suốt nhất, tích lũy kinh nghiệm rồi dần mở rộng sang thị trường OTC. Còn興櫃 cần cẩn trọng, không cần thiết thì không nên tham gia.

Trước khi bắt đầu đầu tư, hãy tự hỏi ba câu hỏi sau:

1. Hiện tại tôi có bao nhiêu vốn để đầu tư?

Tính toán rõ ràng thu nhập, chi tiêu sinh hoạt, nợ và tiết kiệm, đánh giá chính xác số tiền có thể dùng để đầu tư. Cổ phiếu là công cụ tăng trưởng tài sản, không phải trò chơi đánh bạc để làm giàu nhanh. Không bao giờ bỏ toàn bộ tài sản vào thị trường chứng khoán, đây là sai lầm phổ biến nhất của nhà đầu tư.

2. Tôi đã chuẩn bị đủ kiến thức chưa?

Nắm vững kiến thức cơ bản về cổ phiếu giúp bạn ra quyết định chính xác hơn. Các bài học cần đọc gồm:

• Đọc báo cáo tài chính và biên bản họp báo cáo tài chính
• Tham khảo các báo cáo ngành của các tổ chức đầu tư
• Tiếp thu phân tích của các nhà phân tích chuyên nghiệp

Những thông tin này do chuyên gia xử lý, giá trị hơn nhiều so với việc theo đuổi theo đám đông mù quáng.

3. Mục tiêu đầu tư của tôi là gì?

Có mục tiêu mới có hướng đi rõ ràng. Đặt ra mục tiêu tài chính hàng tháng hoặc hàng năm, để kế hoạch đầu tư có căn cứ. Không có mục tiêu rõ ràng, bạn sẽ bị các tin tức hàng ngày và biến động ngắn hạn dẫn dắt, cuối cùng chẳng thu được gì. Sau khi xác định mục tiêu, các tiếng ồn trên thị trường sẽ không còn làm bạn phân tâm nữa.

Kết luận: Niêm yết phù hợp cho người mới bắt đầu an toàn, OTC phù hợp cho nhà đầu tư nâng cao tìm kiếm tăng trưởng,興櫃 là vùng đất chỉ dành cho cao thủ. Tìm ra thị trường phù hợp với mình chính là bước đầu thành công trong đầu tư.