Gần đây tôi nhận thấy một hiện tượng khá mâu thuẫn. Một bên là thị trường chứng khoán Mỹ lập đỉnh lịch sử, chỉ số S&P 500 tăng mạnh, bên kia các quan chức của IMF và Ngân hàng Thế giới lại liên tục cảnh báo tại các cuộc họp ở Washington — các nhà đầu tư có thể đang đánh giá quá thấp tác động thực sự của xung đột địa chính trị hiện tại đối với nền kinh tế toàn cầu.

Sự phân cách giữa sự lạc quan và cảnh báo này thật thú vị. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bissent cố gắng mô tả đà tăng giá năng lượng như một hiện tượng tạm thời, khẳng định chiến tranh cuối cùng sẽ kết thúc, rồi chi phí sẽ giảm trở lại. Nhưng tại cuộc họp mùa xuân của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, lời nói này gần như không ai tin. Giám đốc kinh tế IMF Gopinath thẳng thắn nói rằng dự báo tăng trưởng toàn cầu đã bị điều chỉnh giảm từ 3,3% trước chiến tranh xuống còn 2,5%, và có thể đây chưa phải là đáy. Mỗi ngày kéo dài gián đoạn nguồn cung năng lượng, chúng ta lại tiến gần hơn tới kịch bản tồi tệ hơn.

Điều thực sự khiến người ta lo ngại không phải là biến động giá ngắn hạn, mà là những thay đổi mang tính cấu trúc. Chi phí tăng cao, tuyến thương mại bị kéo dài, rủi ro địa chính trị gia tăng — tất cả đều âm thầm thay đổi logic nền tảng của nền kinh tế toàn cầu. Bộ trưởng Tài chính Qatar Qawari thẳng thắn phát biểu tại hội nghị: “Chúng ta chỉ thấy phần nổi của tảng băng chìm.” Ông cảnh báo rằng, trong một hoặc hai tháng tới, tác động của giá năng lượng có thể biến thành thiếu hụt năng lượng ở một số quốc gia, thậm chí ảnh hưởng đến sản xuất lương thực và chuỗi cung ứng bán dẫn.

Thủ tướng Ngân hàng Trung ương châu Âu Lagarde cũng đưa ra cảnh báo tương tự, trong khi Tổng giám đốc Ngân hàng Thế giới Bangka nhấn mạnh rằng đừng coi đây chỉ là nỗi đau của một tháng nữa, mà là thử thách kéo dài hơn. Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế Birol còn thẳng thắn hơn, nói rằng tháng Ba là thời gian khó khăn với thế giới, tháng Tư có thể còn tồi tệ hơn.

Tại sao thị trường vẫn còn tăng? Một số nhà phân tích cho rằng điều này phản ánh thị trường đang đánh giá thấp mức độ nghiêm trọng của tình hình. Các nhà đầu tư chưa nhận thức đầy đủ tác động sâu sắc của gián đoạn chuỗi cung ứng, cộng thêm kỳ vọng vào mô hình ‘TACO’ (tức là các nhà hoạch định chính sách sẽ rút lui khi phản ứng của thị trường không tốt), cùng với cảm xúc FOMO, sự lạc quan về trí tuệ nhân tạo và các yếu tố khác đã khiến các tiếng nói thận trọng bị lu mờ.

Một điểm then chốt nữa: Mỹ, với tư cách là nước xuất khẩu dầu mỏ, chịu tác động trực tiếp của cú sốc năng lượng tương đối nhỏ, giúp thị trường chứng khoán Mỹ duy trì khả năng chống đỡ tốt hơn. Nhưng Tổng giám đốc IMF Georgieva rõ ràng chỉ ra rằng các khu vực khác trên thế giới đã phải chịu đựng nỗi đau lớn. Một số nhà kinh tế, trong đó có những người từng làm việc tại JPMorgan và Bridgewater, đều cảnh báo rằng cú sốc năng lượng này có thể lây lan như đại dịch Covid-19 — châu Á là nơi đầu tiên cảm nhận gián đoạn, rồi đến châu Âu, và Mỹ sẽ là bước tiếp theo.

Lo ngại sâu sắc hơn là khả năng chống chịu của nền kinh tế toàn cầu còn lại bao nhiêu. Sau các cú sốc thuế quan, đại dịch và leo thang xung đột Nga-Ukraine, mức nợ đã tăng lên, khả năng ứng phó của nhiều chính phủ bị suy yếu. Không ai biết điểm sụp đổ thực sự còn cách bao xa.

Trong khi đó, các nước đang phát triển đối mặt với khó khăn lớn hơn. Khi các quốc gia giàu có cắt giảm viện trợ nước ngoài, các nước này lại phải gánh chịu tác động kinh tế trực tiếp nhất, trong khi nhiều khoản nợ phải trả đã vượt quá viện trợ nhận được. Nhóm G24 đã kêu gọi IMF và Ngân hàng Thế giới huy động nhiều nguồn lực hơn nữa.

Sự lạc quan của thị trường và rủi ro thực tế rõ ràng đang lệch pha. Có lẽ chính vì vậy mà các nhà kinh tế kỳ cựu như Christina Romer đều nhấn mạnh rằng rủi ro lớn nhất hiện nay không phải là cú sốc rõ ràng, mà là sự đánh giá thấp tập thể về mức độ nghiêm trọng của cú sốc này của thị trường và các nhà hoạch định chính sách. Chuỗi phản ứng của chuỗi cung ứng năng lượng, nếu lan rộng ra thị trường tài chính toàn cầu, hậu quả có thể phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng hiện nay.