Các nhà phát triển Ethereum có một quy tắc ngầm: tránh sử dụng EVM khi có thể.
Trong những năm gần đây, mỗi khi cần triển khai một phép toán mật mã mới trên chuỗi, các nhà phát triển không ưu tiên thực hiện trực tiếp trong EVM mà thường yêu cầu một “hợp đồng tiền biên dịch”—một lối tắt giúp bỏ qua máy ảo và nhúng thẳng thao tác đó ở tầng giao thức.
Vào ngày 1 tháng 3, Vitalik Buterin đã đăng một chuỗi bài viết dài trên X, công khai phá vỡ quy tắc bất thành văn này. Cốt lõi lập luận của ông: giá trị của Ethereum nằm ở tính tổng quát. Nếu EVM còn hạn chế, chúng ta cần giải quyết tận gốc và xây dựng một máy ảo tốt hơn.
Ông đưa ra hai giải pháp cụ thể.
Giải pháp đầu tiên: Thay đổi “Cấu trúc dữ liệu”
Thay đổi đầu tiên nhắm vào cây trạng thái của Ethereum, vốn là hệ thống chỉ mục sổ cái của mạng. Mỗi khi ai đó kiểm tra số dư hay xác thực giao dịch, họ đều phải duyệt qua cây này.
Vấn đề là cây hiện tại quá “cồng kềnh”. Ethereum đang sử dụng cấu trúc “cây Merkle Patricia Keccak hệ thập lục phân” (tên nghe như câu thần chú). Đề xuất EIP-7864 của Vitalik đưa ra phương án thay thế bằng cây nhị phân gọn nhẹ hơn.
Cụ thể: trước đây, truy vấn dữ liệu đồng nghĩa với việc liên tục chọn một trong sáu hướng tại mỗi nút giao. Nay chỉ còn hai lựa chọn: trái hoặc phải. Nhờ vậy, chiều dài nhánh Merkle giảm còn một phần tư so với trước. Đối với client nhẹ, băng thông cần thiết để xác thực dữ liệu giảm đáng kể.
Vitalik không chỉ muốn thay đổi cấu trúc cây mà còn muốn thay “phông chữ trên lá cây”—tức hàm băm. Hai ứng viên là Blake3 và Poseidon. Blake3 có tốc độ ổn định; Poseidon đột phá hơn, về lý thuyết có thể tăng hiệu suất bằng chứng lên hàng chục lần, dù vấn đề bảo mật vẫn cần kiểm toán thêm.
Đáng chú ý, đề xuất này thay thế cho giải pháp Verkle Trees từng được cân nhắc. Verkle từng là ứng viên hàng đầu cho đợt hard fork 2026, nhưng nền tảng mật mã đường cong elliptic của nó lại đối mặt rủi ro từ máy tính lượng tử. Từ giữa năm 2024, Verkle dần mất ưu thế, tạo điều kiện cho cây nhị phân lên ngôi.
Giải pháp thứ hai: Thay đổi “Máy ảo”—Biến EVM thành Hợp đồng Thông minh
Thay đổi thứ hai còn táo bạo và gây tranh cãi hơn: về lâu dài sẽ thay thế EVM bằng kiến trúc RISC-V.
RISC-V là một tập lệnh mã nguồn mở, vốn không liên quan đến blockchain, nhưng gần như tất cả hệ thống bằng chứng ZK hiện nay đều sử dụng nó nội bộ. Lập luận của Vitalik rất rõ: các prover đã dùng RISC-V, vậy tại sao máy ảo lại dùng thứ khác khiến phải thêm lớp dịch? Loại bỏ lớp dịch này sẽ tự nhiên nâng cao hiệu suất.
Một trình thông dịch RISC-V chỉ cần vài trăm dòng mã. Vitalik cho rằng đó mới là thứ máy ảo blockchain nên hướng tới.
Kế hoạch gồm ba bước: đầu tiên, dùng máy ảo mới cho các hợp đồng tiền biên dịch, viết lại 80% hợp đồng tiền biên dịch hiện tại bằng mã máy ảo mới; thứ hai, cho phép nhà phát triển triển khai hợp đồng cho máy ảo mới, chạy song song với EVM; thứ ba, cho EVM “nghỉ hưu”—không loại bỏ mà chuyển thành một hợp đồng thông minh chạy trên máy ảo mới, đảm bảo tương thích ngược hoàn toàn.
Người dùng hiện tại không cần thay xe—chỉ thay động cơ, vô lăng vẫn giữ nguyên.
Vậy hai thay đổi này thực sự quan trọng đến mức nào? Vitalik đưa ra con số: cây trạng thái và máy ảo chiếm hơn 80% nút thắt bằng chứng của Ethereum. Nếu không giải quyết hai khâu này, quá trình mở rộng Ethereum trong kỷ nguyên ZK sẽ bị đình trệ.
Arbitrum phản đối: Kho dùng xe nâng không có nghĩa shipper cũng phải lái xe nâng
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình.
Tháng 11 năm ngoái, đội phát triển cốt lõi của Arbitrum là Offchain Labs đã công bố phản biện kỹ thuật chi tiết. Bốn nhà nghiên cứu của họ lập luận rằng dù RISC-V rất phù hợp cho bằng chứng ZK, nhưng không thích hợp làm “định dạng phân phối” cho hợp đồng.
Họ đưa ra điểm then chốt: “tập lệnh phân phối” (dISA) và “tập lệnh bằng chứng” (pISA) không nhất thiết phải giống nhau. Dùng xe nâng trong kho tối ưu hiệu suất, nhưng không có nghĩa shipper nên dùng xe nâng để giao hàng tận cửa.
Offchain Labs ủng hộ sử dụng WebAssembly (WASM) ở tầng hợp đồng, với các lý do: WASM thực thi hiệu quả trên phần cứng tiêu chuẩn, hầu hết node Ethereum không chạy chip RISC-V—nếu bắt buộc sẽ cần trình giả lập; WASM có xác minh an toàn kiểu dữ liệu trưởng thành; hệ sinh thái công cụ WASM đã được kiểm chứng qua hàng tỷ môi trường thực thi.
Quan trọng là họ không chỉ nói lý thuyết. Offchain Labs đã chạy thử nghiệm trên Arbitrum: dùng WASM làm định dạng phân phối hợp đồng, sau đó biên dịch sang RISC-V cho bằng chứng ZK. Hai tầng này hoạt động độc lập.
Họ cũng nêu một rủi ro đáng suy ngẫm: công nghệ bằng chứng ZK tiến hóa rất nhanh, gần đây các triển khai RISC-V đã chuyển từ 32-bit sang 64-bit. Nếu khoá RISC-V vào Ethereum L1 bây giờ, điều gì xảy ra nếu hai năm nữa xuất hiện kiến trúc bằng chứng tốt hơn? Đặt cược vào mục tiêu liên tục thay đổi không phải phong cách của Ethereum.
Bối cảnh rộng hơn: L2 bắt đầu “cai sữa”
Để hiểu đề xuất này cần một góc nhìn tổng thể.
Chỉ một tháng trước, Vitalik công khai đặt câu hỏi liệu Ethereum còn cần “lộ trình L2 riêng biệt” không, dẫn đến phản hồi tập thể từ cộng đồng L2. CEO Espresso Systems Ben Fisch trả lời CoinDesk: Ý của Vitalik là L2 vốn được tạo ra để giúp Ethereum mở rộng, nhưng giờ chính Ethereum đang nhanh hơn, vai trò của L2 tự nhiên thay đổi.
Thú vị là thay vì lo lắng, các L2 lại chủ động “phi Ethereum hóa”. Đồng sáng lập OP Labs Jing Wang ví L2 như các website độc lập, còn Ethereum là chuẩn thanh toán mở nền tảng. CEO Polygon Marc Boiron nói thẳng: thách thức thực sự không phải mở rộng, mà là tạo không gian khối cho các kịch bản thực tế như thanh toán.
Nói cách khác, đại tu tầng thực thi của Vitalik chỉ là một chú thích kỹ thuật cho xu hướng lớn hơn: Ethereum đang lấy lại quyền kiểm soát năng lực cốt lõi, còn L2 buộc phải—hoặc cuối cùng cũng—tìm ra lý do tồn tại độc lập.
Liệu điều này có thành công?
Chính Vitalik cũng thừa nhận việc thay máy ảo chưa đạt được đồng thuận rộng rãi từ cộng đồng phát triển. Cải cách cây trạng thái đã chín muồi hơn, với EIP-7864 đã có bản nháp và đội phụ trách riêng. Nhưng thay EVM bằng RISC-V? Mới chỉ ở mức “lộ trình”, còn xa mới thành hiện thực.
Tuy nhiên, tuần trước Vitalik đã phát biểu đáng nhớ: Ethereum từng thay động cơ máy bay khi đang bay (ám chỉ The Merge), và có thể làm điều đó thêm bốn lần nữa—cây trạng thái, đồng thuận đơn giản hóa, xác minh ZK-EVM, và thay máy ảo.
Nâng cấp Glamsterdam của Ethereum dự kiến diễn ra nửa đầu năm 2026, tiếp đó là Hegota. Nội dung cụ thể của hai đợt hard fork này chưa được chốt, nhưng cải cách cây trạng thái và tối ưu tầng thực thi đã xác định là chủ đề chính.
Câu chuyện của Ethereum chưa bao giờ là “liệu có làm được không”. Từ PoW sang PoS, từ L1 thuần sang Rollup-centric, Ethereum đã chứng minh năng lực và bản lĩnh tháo rời động cơ khi đang bay ở độ cao hành trình.
Lần này, vấn đề còn sâu sắc hơn—không phải thêm tính năng mới mà là phá bỏ nền móng cũ và xây lại. Đây là một cuộc đại tu kỹ lưỡng, hay là cái hố ngày càng sâu của sự phức tạp? Có lẽ phải đến năm 2027 mới rõ câu trả lời.
Nhưng ít nhất một điều chắc chắn: Ethereum không muốn trở thành “hệ thống cũ vá víu” trong kỷ nguyên ZK. Còn việc gỡ các miếng vá và lắp động cơ kiểu gì, chính cuộc tranh luận này có khi lại giá trị hơn cả kết luận cuối cùng.
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:
-
Bài viết này được đăng lại từ TechFlow, bản quyền thuộc về tác giả gốc [Gray Lobster]. Nếu bạn có ý kiến về việc đăng lại này, vui lòng liên hệ Đội ngũ Gate Learn, chúng tôi sẽ xử lý kịp thời theo quy trình liên quan.
-
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Quan điểm và ý kiến trong bài viết này hoàn toàn thuộc về tác giả, không cấu thành lời khuyên đầu tư.
-
Các phiên bản ngôn ngữ khác của bài viết này do Đội ngũ Gate Learn dịch. Trừ khi có đề cập rõ ràng đến Gate, vui lòng không sao chép, phân phối hoặc đạo văn các bài dịch này.
